Atlas wzorców (11/12): ALEATORYZM — miejsce dla przypadku

Zbliżenie wyplotu z szerokich pasków forniru, krzyżujących się pod kątem prostym, z widocznymi różnicami odcieni i rysunku drewna.

Na stole leżą paski forniru przygotowane do ręcznego wyplatania. Mają jednakową szerokość, lecz każdy pokazuje inny fragment drewna. Różnią się odcieniem, przebiegiem włókien, wyrazistością rysunku. Można je uporządkować, zestawić podobne tony, zaplanować rozmieszczenie ciemniejszych pasm. Można też wymieszać przygotowane paski i przyjmować kolejność, w jakiej trafiają do ręki.

Ręce prowadzą materiał według ustalonej zasady. Paski przechodzą nad i pod sobą, stopniowo tworząc wyplot. Dopiero podczas pracy okazuje się, gdzie pojawi się mocniejszy akcent, a gdzie kilka zbliżonych tonów utworzy spokojniejszą plamę.

Od tego gestu zaczyna się pytanie o miejsce przypadku w designie. Czy trzeba przewidzieć każde sąsiedztwo, aby nadać całości sens?

Projekt, który nie określa wszystkiego

Aleatoryzm w designie oznacza świadome dopuszczenie przypadku do procesu tworzenia. Pojęcie znane z muzyki i sztuki można odnieść również do projektowania przedmiotów i powierzchni. Autor określa warunki powstawania dzieła, pozostawiając część rozstrzygnięć losowaniu.

W wyplatanym fornirze takim otwartym obszarem może być kolejność pasków. Materiał, wymiary i sposób wykonania zostają wybrane wcześniej. Szczegółowa kompozycja odcieni powstaje już w toku pracy.

Naturalna zmienność drewna sama w sobie nie jest aleatoryzmem. Z różniących się fragmentów można przecież ułożyć dokładnie zaplanowany wzór. Udział przypadku zaczyna się wtedy, gdy świadomie rezygnujemy z dobierania poszczególnych sąsiedztw.

Zmienia się wówczas charakter projektowania. Zamiast określać położenie każdego elementu, tworzymy zasadę, która pozwala uzyskać wiele możliwych układów.

Reguła splotu, swoboda materiału

W ręcznie wyplatanym fornirze spotykają się dwa porządki. Pierwszy wynika ze splotu: określa sposób krzyżowania pasków, ich przechodzenia nad i pod sobą. Drugi ujawnia się w rozmieszczeniu barw i rysunku drewna.

Ciemniejsze pasmo przecina kilka jaśniejszych. Wyrazista linia znika pod poprzecznym paskiem i pojawia się ponownie kawałek dalej. Dwa fragmenty chwilami wydają się kontynuacją, po czym ich przebieg się rozchodzi.

Regularność wyplotu sprawia, że te drobne zdarzenia stają się czytelne. Oko rozpoznaje powtórzenie, ale nie otrzymuje identycznego obrazu w każdym miejscu. Może podążać za rytmem powierzchni albo zatrzymać się na jednym, niespodziewanym zestawieniu.

Splot pozostaje wspólną regułą. Każde wykonanie przynosi jej kolejną interpretację.

Zobaczyć coś poza własnym nawykiem

Dobierając paski według wyglądu, często wracamy do podobnych rozwiązań. Rozdzielamy ciemniejsze akcenty, równoważymy strony, unikamy skupienia zbliżonych barw w jednym miejscu. Nawet bez gotowego rysunku kierujemy się własnym wyczuciem porządku.

Przypadek może wyprowadzić nas poza te przyzwyczajenia. Kilka mocniejszych pasm znajdzie się obok siebie. Wyraźny akcent pojawi się blisko krawędzi. Powstanie układ, który przy świadomym dobieraniu prawdopodobnie od razu byśmy skorygowali.

Warto dać sobie chwilę na jego obejrzenie. Być może okaże się nieudany. Może jednak właśnie ta nierównowaga nada powierzchni charakter, którego wcześniej nie braliśmy pod uwagę.

Aleatoryzm stwarza okazję do spotkania z rezultatem spoza własnego repertuaru. Pozwala odkryć relacje, których trudno szukać celowo, bo jeszcze nie wiemy, że mogą nas zainteresować.

Potrzebny jest przy tym osąd. Wylosowany układ można zachować, odrzucić albo potraktować jako początek dalszej pracy. Przypadek poszerza pole możliwości; ocena tego, co powstało, nadal należy do autora.

Powierzchnia oglądana z bliska

Z pewnej odległości wyplatany fornir może tworzyć niemal jednolitą płaszczyznę. Dopiero bliżej ujawnia podziały, różnice tonów i przebieg poszczególnych pasm. Wzrok przechodzi od całości do fragmentu.

Nie musimy znać sposobu doboru pasków, aby dostrzec te relacje. Sam wygląd powierzchni nie zdradza zresztą, czy jej układ został wylosowany, czy starannie zaplanowany. Regularna forma może powstać z udziałem przypadku, a pozorna swoboda bywa rezultatem precyzyjnej kompozycji.

W „Atlasie wzorców” aleatoryzm kieruje więc uwagę ku procesowi. Po pytaniach o rytm, proporcję czy asymetrię pojawia się kolejne: które właściwości przedmiotu zostały przewidziane, a które odkryto dopiero podczas jego tworzenia?

Panel z ukośnie wyplatanych pasków forniru w czarnej ramie, za manekinem w jasnym stroju i torbą ustawioną na podeście.
Panel z wyplatanego forniru jako tło ekspozycji. Z większej odległości dominuje geometryczny układ, z bliska ujawniają się różnice odcieni i rysunku drewna. Wizualizacja AI na podstawie rzeczywistych zdjęć

Wzorzec

Aleatoryzm jest sposobem pracy, w którym autor świadomie pozostawia część decyzji przypadkowi. Wymaga określenia zasad oraz gotowości na rezultat, który może zaskoczyć.

Ręcznie wyplatany fornir pozwala uchwycić ten moment: konstrukcja powierzchni jest znana, lecz jej obraz stopniowo wyłania się z kolejnych spotkań pasków.

Na stole pozostaje materiał na następny panel. Można zastosować ten sam splot i zachować te same wymiary. Powstanie powierzchnia pokrewna poprzedniej, z własnym układem tonów i akcentów.

Projektant zna regułę. Szczegóły pozna podczas pracy.

Zobacz także: Wyplatanie fornirem i obłogiem — technika i zastosowania.

Czy naturalne barwienie może przedłużyć życie rattanu?

Czy naturalne barwienie może przedłużyć życie rattanu?

Czy barwienie może chronić rattan przed szkodnikami? Badacze z Indonezji połączyli naturalne ekstrakty z impregnacją.…

Wszystko dopracowane. Nic nie zostaje w pamięci

Wszystko dopracowane. Nic nie zostaje w pamięci

Świetne materiały, przemyślane światło, starannie dobrane meble. Dlaczego niektóre wnętrza mimo to znikają z pamięci…