Krzemionka na rattanie współtworzy powierzchnię, która potrafi wyglądać jak polakierowana jeszcze przed wizytą w pracowni meblarskiej. Bez pędzla, natrysku i suszarni. Ten mineralny składnik zewnętrznej warstwy łodygi pomaga chronić materiał i nadaje mu charakterystyczny blask.
Na starym rattanowym fotelu światło zatrzymuje się nierówno. Biegnie wzdłuż podłokietnika, znika pod przewiązaniem, wraca na łuku oparcia. Łatwo przypisać ten efekt lakierowi. Tymczasem pod późniejszym wykończeniem — albo zamiast niego — może znajdować się naturalna, szklista powierzchnia rattanu.
To szczegół, który zasługuje na uwagę. Zwłaszcza, gdy przywykliśmy, że połysk nadaje się dopiero na końcu produkcji.

Skąd minerał w łodydze palmy?
Krzemionka to dwutlenek krzemu. W rattanie występuje zarówno przy powierzchni łodygi, jak i wewnątrz tkanek, w postaci drobnych ciał krzemionkowych nazywanych fitolitami. Jej obecność w warstwie zewnętrznej współtworzy szklisty połysk niektórych rattanów. Określenie „naturalne szkliwo” dobrze oddaje ten wygląd, choć nie oznacza szkliwa wypalanego jak na ceramice.
Rattan nie jest jednak materiałem o jednej recepturze. Budowa jego powierzchni różni się między gatunkami; w części badanych gatunków nie stwierdzono pokrywającej ją warstwy krzemionkowej. Błyszczący i matowy pręt nie tworzą więc prostego rankingu jakości. Różnica może wynikać zarówno z cech rośliny, jak i ze sposobu przygotowania surowca.
Połysk miał znaczenie, zanim powstały katalogi wnętrz
Hanna M. Szczepanowska, badająca historyczne przedmioty z rattanu, wskazuje, że szklista powierzchnia wpływała na ich wartość estetyczną i cenę. Zachowaną warstwę krzemionkową opisuje również jako ochronę przed uszkodzeniami mechanicznymi i atakiem owadów.
Naturalne szkliwo nie czyni jednak fotela niezniszczalnym. Jego obecność nie jest gwarancją odporności całego mebla na wilgoć, szkodniki czy intensywne użytkowanie. Jest jedną z zalet materiału, którą warto rozpoznać i uwzględnić w projekcie.
Pozwala to inaczej spojrzeć na zachowaną korę rattanu. Jej powierzchnia łączy walory wizualne z funkcją ochronną. Ma to znaczenie również przy wyborze rattanu do ręcznego wyplatania siedzisk, którego taśmy mogą zachowywać zewnętrzną stronę łodygi. Materiał pozyskany z wnętrza rattanu będzie miał inny charakter powierzchni.
Jeden splot, dwa różne wrażenia
Wyobraźmy sobie dwa fronty z plecionką rattanową ażurową o identycznym wzorze i zbliżonym kolorze. Jeden ma spokojną, matową powierzchnię. Na drugim pojawiają się drobne refleksy, które zmieniają położenie, gdy przechodzimy obok.
Rysunek splotu pozostaje ten sam, ale odbiór zabudowy jest inny. Światło podkreśla kierunek taśm, ich skrzyżowania i niewielkie nierówności. Splot może wydawać się bardziej przestrzenny.
Ta relacja rattanu i światła zasługuje na osobną chwilę podczas wyboru materiału. Prześwit buduje cień, a powierzchnia taśm decyduje o tym, gdzie pojawią się refleksy.
Dla architekta oznacza to bardzo praktyczną rzecz: próbkę rattanu warto obracać, a nie tylko oglądać na wprost. Przyłożyć do planowanego tła. Sprawdzić przy oknie i pod lampą. Dopiero wtedy widać, czy powierzchnia ma łagodnie wtapiać się we wnętrze, czy przyciągać wzrok.
Sama nazwa koloru tego nie wyjaśni.
Co zostaje po latach?
W analizowanych przez Hannę Szczepanowską obiektach historycznych ciemnieniu rattanu nie towarzyszyła wyraźna zmiana składu chemicznego warstwy krzemionkowej. Patyna i zachowane naturalne szkliwo mogły więc występować obok siebie.
Dlatego stary rattanowy fotel warto obejrzeć w bocznym świetle. Pod ciemniejszą barwą można dostrzec powierzchnię, która nadal wydobywa łuki, przewiązania i ślady ręcznej pracy. Zmiana koloru nie musi oznaczać utraty tego, co w materiale najciekawsze.
Źródła
Hanna M. Szczepanowska, „Deconstructing Rattan: Morphology of Biogenic Silica in Rattan and Its Impact on Preservation of Southeast Asian Art and Artifacts Made of Rattan”, Studies in Conservation, 63(6), 2018, s. 356–374.